021-79276000 info@noviraco.com

یکی از وظایف مقام ناظر بازار سرمایه هر کشور، اعمال قوانین، مقررات و بعضاً محدودیت‌ها برای کنترل بازار و جلوگیری از اعمال فریبکارانه در زمان شکست بازار است. از محدودیت‌های اصلی در معاملات بورس تهران می‌توان به حداکثر حجم سفارش مجاز در هر معامله (Maximum Order Volume)، حداقل اندازه هر سفارش (Lot Size)، حداقل گام مجاز افزایش قیمت (Tick Size)، وجود دامنه مجاز نوسان و نحوه محاسبه آن و حجم‌مبنا اشاره کرد که در ادامه به تشریح برخی از این محدودیت‌های معاملاتی، مزایا، نواقص و راهکارهای حل آن‌ها می‌پردازیم. حجم سفارش در بورس تهران، آستانه‌ای در تعداد سهم برای ورود هر سفارش وجود دارد که معامله‌گران موظف به رعایت آن هستند.

این محدودیت در حجم هر سفارش برای سهام با قیمت پایین، سبب می‌شود که تعداد سفارش‌های ورودی به سیستم معاملاتی افزایش یابد و گاهی سبب مختل شدن سیستم معاملاتی مخصوصاً در حرکت شتابان قیمت سهم‌های بازار شود. درواقع، در این شرایط، معامله‌گر برای خرید یا فروش سهم خود مجبور به ورود تعداد سفارش‌های بیشتری می‌شود. البته باید گفت که محدودیت حجمی در هر سفارش از اعمال فریبکارانه در بازار سرمایه می‌کاهد، اما با بررسی تاریخی حجم معاملات انجام‌شده برای برخی از سهام می‌توان این آستانه را تغییر داد، مشابه آنچه در بازارهای توسعه‌یافته صورت می‌پذیرد. به‌عنوان‌مثال، محدودیت حجمی در بورس نزدک برابر با ۲۵ هزارم کل سهام است که با درخواست فعالان بازار و بررسی گذشته سهم این مقدار قابل‌تغییر خواهد بود.

به گزارش دنیای اقتصاد، از دیگر ابزار‌های کنترل بازار هنگام ورود یا خروج شدید نقدینگی به آن می‌توان به محدودیت در ورود تجمعی سفارش‌ها به سیستم معاملات در بازارهای توسعه‌یافته اشاره کرد؛ به این صورت که در یک بازه زمانی، سیستم تنها تعداد مشخصی از سفارش‌ها را قبول می‌کند. این میزان در بورس نزدک معادل ۵/ ۹ میلیون سهم در هر پنج ثانیه است. محدودیت در تعداد ورود سفارش‌ها برای هر معامله‌گر در بازه خاصی از زمان هم می‌تواند نقش مؤثری در کنترل هیجانات بازار داشته باشد. به‌عنوان‌مثال سیستم معاملاتی تنها یک سفارش از هر معامله‌گر در هر پنج ثانیه را قبول کند و بقیه سفارش‌های ورودی به‌صورت خودکار مردود شود. برای جلوگیری از دست‌کاری بازار نیز می‌توان حجم ورود هر سفارش را به تعداد خاصی محدود کرد. این تعداد را می‌توان به حداقل کارمزد ارتباط داد. به‌طوری‌که حداقل حجم مجاز در هر سفارش برابر با حجم کمترین کارمزد ممکن باشد تا از دست‌کاری قیمت جلوگیری شود. همین‌طور با ابزار کارمزدها می‌توان به کنترل بازار پرداخت.

به‌عنوان‌مثال از مشتریانی که تعداد سفارش‌های زیاد و در حجم کم دارند کارمزدهای بیشتری گرفت. حداقل گام افزایش مجاز قیمت حداقل گام افزایش مجاز قیمت در سهام در بهابازارهای دنیا به طُرق مختلف اعمال می‌شود، درحالی‌که در بورس ایران همه سهام صرف‌نظر از قیمت آن برابر با یک ریال است. به‌عنوان‌مثال، در بورس نیویورک، برای سهام با ارزش بیش از یک دلار برابر با ۰۱/ ۰ دلار (یک سنت) و سهام با ارزش کمتر از یک دلار ۰۰۰۱/ ۰ (۰۱/ ۰ سنت) است. تحقیقات در بازارهای مالی نشان داده است که اعمال گام‌های متفاوت می‌تواند به افزایش یا کاهش تحرک قیمت سهام در بازارهای ساکن منجر ‌شود.

علاوه بر این فعالان بازار به‌خصوص بازار گردان‌ها توانایی برنامه‌ریزی دقیق‌تری روی سود یا زیان احتمالی خود خواهند داشت. مثلاً اگر در سهام با قیمت بالای ۱۰ هزار ریال، گام تغییر قیمت از یک ریال به ۱۰۰ ریال تغییر یابد، کوچک‌ترین افزایش قیمت هر سهم، سود ۱۰۰ ریالی را برآورد خواهد کرد. دامنه مجاز نوسان قیمت اعمال محدودیت بر دامنه مجاز نوسان قیمت نیز از ابزارهای کنترلی بازار سرمایه ایران است که از نقد شوندگی بازار می‌کاهد و سبب ایجاد صفوف خریدوفروش می‌شود. این محدودیت دلیل اصلی ایجاد بازار که همان کشف قیمت تعادلی در کوتاه‌ترین زمان ممکن است را با تهدید و فرآیند تعیین قیمت از طریق عرضه و تقاضا را با کندی مواجه می‌کند. صفوف خریدوفروش، معامله‌گران تازه‌وارد به بازار را گمراه کرده، تحلیل در بازار را بی‌ارزش و این صفوف، معیار تصمیم‌گیری فعالان بازار می‌شوند. به‌طوری‌که هر سهمی دارای صف خرید باشد ارزنده و هر سهم دارای صف فروش، غیر ارزنده تلقی خواهد شد. همین‌طور ایجاد صف در سهام از گردش نقدینگی در بازار کاسته و باعث حبس آن در صفوف مذکور می‌شود.

البته، در سال‌های اخیر، تمهیداتی نظیر افزایش دامنه به ۱۰‌درصد و غیره به‌منظور رفع صفوف اندیشیده شده، اما شواهد موجود مؤید این موضوع است که سازوکارهای موجود، کافی نیست. محاسبه قیمت مبنا محاسبه قیمت مبنای سهام جهت اعمال دامنه نوسان مجاز روزانه در بورس کشور نیز با مشکل همراه است. قیمت کنونی بر اساس میانگین معاملات روز گذشته بوده که وضعیت دقیق بازار را در روز گذشته منعکس نمی‌کند. به‌عنوان‌مثال اگر در طول معاملات روز قبل سهم باقیمت‌های بالا معامله می‌شده و میانگین قیمت را با خود افزایش می‌دهد، اما در لحظات پایانی معاملات به علتی قیمت ریزش داشته باشد، این کاهش در آخرین قیمت معاملاتی در محاسبه دامنه نوسان مجاز قیمتی روز آتی اثری نمی‌گذارد.

در بهابازارهای توسعه‌یافته قیمت شروع معامله در هرروز برابر با آخرین قیمت معاملاتی دیروز است. حجم‌مبنا نیز از ویژگی‌های بازار سهام ایران است؛ به این معنی که حداقل تعداد سهامی است که باید مورد معامله قرار گیرد تا سهم بتواند تا دامنه نوسان کامل رشد یا افت داشته باشد. این محدودیت نیز از کار آیی بورس کشور کاسته و از به تعادل رسیدن سریع قیمت جلوگیری می‌کند. این موضوع در مواقعی که بازار با کاهش نقدینگی مواجه است، خود را با شدت بیشتری نشان می‌دهد. نمونه موفقی از حذف حجم‌مبنا در بازار ایران را می‌توان فرا بورس ایران نام برد که حجم‌مبنا در این بازار برابر یک است.